Το Αδημοσίευτο Βιβλίο του Επαρχείου Ναυπλίου 1824-1825
Γράφει ο Αντώνης Ξυπολιάς
Το «Βιβλίο του Επαρχείου Ναυπλίου 1824-1825» αποτελεί ένα σπάνιο και ανεκτίμητο ιστορικό τεκμήριο, το οποίο φυλάσσεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και καλύπτει την περίοδο από τις 14 Οκτωβρίου 1824 έως τις 29 Νοεμβρίου 1825. Αποτελούμενο από 177 σελίδες και 946 συνοπτικά θέματα που αναφέρονται σε εξερχόμενα έγγραφα, το βιβλίο αποκαλύπτει τις κοινωνικές, οικονομικές, στρατιωτικές και διοικητικές συνθήκες της εποχής στο Ναύπλιο και τα γύρω χωριά, προσφέροντας μια μοναδική και πολύπλευρη εικόνα της Επαναστατικής Περιόδου.
Στο Ναύπλιο
Σύμφωνα με τα έγγραφα του «Βιβλίου του Επαρχείου Ναυπλίου», μία από τις κύριες αρμοδιότητες του Επαρχείου εκείνης της εποχής ήταν η καταγραφή, καταμέτρηση και εκτίμηση των «φθαρτών» εθνικών κτιρίων της πόλης, με σκοπό την εκποίησή τους από το Υπουργείο της Οικονομίας. Ενδεικτικά, καταγράφεται η πώληση ενός φαρμακείου δίπλα στο τζαμί του αγά πασά, το οποίο εκποιήθηκε για το ποσό των 7.100 γροσίων, καθώς και η εκποίηση εθνικών εργαστηρίων στον αιγιαλό το 1824. Στις καταγραφές συχνά περιλαμβάνονται επίσης αναλυτικές πληροφορίες σχετικά με τις χρήσεις των ακινήτων σε συγκεκριμένες γειτονιές της πόλης.
Ένα ακόμα σημαντικό καθήκον του Επαρχείου ήταν η διεξαγωγή ελέγχων τίτλων για αμφισβητούμενα εθνικά ή ιδιόκτητα ακίνητα, καθώς και η διαχείριση αιτημάτων για την έκδοση αδειών δόμησης σε εθνικά οικόπεδα. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η παραχώρηση εθνικού οικοπέδου για την ανέγερση εργαστηρίων, το οποίο βρισκόταν μεταξύ της οικίας του Ε. Ξένου, «απέναντι από την Καζάρμα και τον πλάτανο προς ανατολάς, κοντά στην εκκλησία του Αγίου Νικήτα».
Παράλληλα, το Επαρχείο είχε την αρμοδιότητα να χορηγεί άδειες εγκατάστασης πολιτών σε κτίρια της πόλης που απαιτούσαν επισκευές, με την προϋπόθεση ότι οι ενδιαφερόμενοι θα ανέλαβαν τα έξοδα επισκευής αντί για καταβολή ενοικίου και θα παραμέναν ανενόχλητοι καθ’ όλη τη διάρκεια αποπληρωμής του ποσού για την επισκευή, το οποίο υπολόγιζε ο υπεύθυνος αρχιτέκτονας, Γιαννακός Γεωργίου.
Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην κατασκευή του τελωνείου της πόλης, έργο που είχε ‘’βασανίσει’’ τις αρχές. Στο σχετικό έγγραφο του Υπουργού Εσωτερικών Παπαφλέσσα προς τον φρούραρχο Πάνο Κολοκοτρώνη, με ημερομηνία 14 Ιουλίου 1823, αναφέρεται: «Μετά από πολυάριθμες εξετάσεις, εγκρίθηκε, με τη συγκατάθεση του εκλαμπρότατου Αντιπροέδρου του Εκτελεστικού Σώματος, Θ. Κολοκοτρώνη, να κατασκευαστεί λιθόκτιστο έως τέσσαρες πήχες και να ακολουθήσει η κατασκευή της στέγης από ξυλεία».
Τα όρια επίσης και το προαύλιο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου αποτέλεσε αντικείμενο σοβαρής διαχείρισης από το Επαρχείο. Όταν ο καπετάνιος Κώστας Σουλιώτης επέκτεινε τον καφενέ του δίπλα στον ναό, οι επίτροποι της εκκλησίας διαμαρτυρήθηκαν στον φρούραρχο Πάνο Κολοκοτρώνη. Παρά τις υποσχέσεις του καπετάνιου να κατεδαφίσει την επέκταση, το ακίνητο τελικά πωλήθηκε και ο νέος ιδιοκτήτης διεκδίκησε τον χώρο. Το Επαρχείο, μετά από την έκκληση του αρχιτέκτονα, των γεροντότερων και του μαστρο Ανδριανού Γεωργίου, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το εν λόγω τμήμα ανήκε στην εκκλησία και ότι εκεί «θέλει γένει η είσοδος των γυναικών εις αυτήν»
Μια άλλη σημαντική προτεραιότητα ήταν η αναβάθμιση του υδρευτικού δικτύου της πόλης. Το υδραγωγείο της Α΄ Ενετοκρατίας, που είχε αφετηρία την Άρεια, απαιτούσε εκτεταμένες επισκευές για να παραμείνει λειτουργικό. Οι επισκευές περιλάμβαναν τον καθαρισμό των 15 πηγαδιών του δικτύου, την τοποθέτηση ξύλινων στηριγμάτων και την προμήθεια ξυλείας από το Σαλάντι και το Τολό. Μάλιστα, μέρος της ξυλείας μεταφέρθηκε με καμήλες και στο Παλαμήδι για εργασίες επισκευής στο κάστρο.
Επιπλέον, πραγματοποιήθηκαν εργασίες επισκευής στους εθνικούς ανεμόμυλους και στους αλογόμυλους της πόλης, καθώς και στους λεγόμενους Αυθεντικούς Μύλους. Ένα έγγραφο της εποχής αναφέρει: «Οι Αυθεντικοί Μύλοι του Ναυπλίου περιστρέφονται χάρη στο ύδωρ που αναβλύζει από την παρακείμενη λίμνη, το οποίο μεταφέρεται μέσω υπογείων οχετών από τη λίμνη Στυμφαλίας. Η λίμνη αυτή είναι περιτειχισμένη με τοίχους που έχουν κατασκευαστεί από τους Βενετούς. Το νερό της είναι καθαρό, διαυγές και πόσιμο. Η λίμνη όμως είναι γεμάτη καλάμια, τα οποία γεννούν κώνωπες και μολύνουν τον αέρα
Στα Χωριά
Το Επαρχείο Ναυπλίου είχε σημαντική συμμετοχή στην οργάνωση και τη διαχείριση των δημοπρασιών στα χωριά για την είσπραξη των εθνικών δικαιωμάτων (φορολογικών εσόδων). Αυτές οι διαδικασίες αφορούσαν την δημοπράτηση εθνικών εκτάσεων, ελαιώνων, αμπελιών, περιβολιών και εργαστηρίων. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη δημοπράτηση των εθνικών περιβολιών στις περιοχές Ίρια, Δραπανοχώρια (Σπαϊγγίκο, Παναγιά, Λεύκα), Χαϊδάρι (περιβόλι με χάνι), Ταλιώτη (περιβόλι με αμπέλι), Δαλαμανάρα, Μερζέ, Κυβερια, Αβδήμπεη, Μπολάτι, Κούτσι, και Μελισσά,όπου καταγράφονται τοπικά τοπωνύμια της εποχής.
Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα που απασχόλησε το Επαρχείο ήταν η προώθηση νέων καλλιεργειών σε εθνικές εκτάσεις. Ιδιώτες πρότειναν στο Υπουργείο Οικονομίας την παραχώρηση εκτάσεων για την καλλιέργεια νέων προϊόντων, όπως πατάτες, λουλάκι, ινδικό βαμβάκι και καπνό. Ωστόσο, αυτές οι προτάσεις προκαλούσαν ποικίλες αντιδράσεις από τους ντόπιους. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση κατοίκων του χωριού Χώνικα το 1824,που διαμαρτυρήθηκαν για την καλλιέργεια καπνού από τον Δ. Τσώκρη, θεωρώντας ότι αυτή η καλλιέργεια ήταν «πειρακτική για την υγεία τους».
Αξιοσημείωτη ήταν η προσπάθεια του Επαρχείου να αξιοποιήσει χέρσα και βαλτώδη εδάφη, παραχωρώντας τα σε ιδιώτες για καλλιέργεια ή άλλες χρήσεις, σύμφωνα με το άρθρο Α’ του Νόμου ΜΓ’. Ενδεικτικές περιπτώσεις περιλαμβάνουν την παραχώρηση 200 στρεμμάτων στην περιοχή που συνόρευε με τον ποταμό Πάνιτσα στον Νικηταρά, καθώς και 25 στρέμματα στον Αναγνώστη Αναστασόπουλο στην περιοχή Φράγκου, στον βάλτο του Λυγουριού. Επιπλέον, παραχωρήθηκαν 4 στρέμματα στον παπα-Γιώργη Πιλίνη στο χωριό του Πλατανίτη και 6 στρέμματα στην περιοχή Κιουλ τεπέ στο Ναύπλιο
Αξιοσημείωτο είναι ότι το Επαρχείο έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την προστασία των μοναστηριακών περιουσιών και των μονών της περιοχής, όπως του Αγίου Δημητρίου Καρακαλά, του Αυγού ,του Καλαμιού και το περιβόλι της αγίας Μονής.
Διοικητική οργάνωση και Κοινωνικές υποθέσεις
Το Επαρχείο Ναυπλίου συχνά, εξέδιδε διαταγές για την προστασία των χωριών από τις καταχρήσεις που προέρχονταν από τα διερχόμενα στρατιωτικά σώματα, με ιδιαίτερη έμφαση στο Λυγουριό,Δαλαμανάρα,Μονή Καρακαλά,Ίρια.
Στον τομέα της κοινωνικής ευθύνης, το Επαρχείο αναλάμβανε την επίλυση διαφόρων κοινωνικών προβλημάτων, όπως η εγκληματικότητα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η δίωξη του «κακότροπου» ατόμου που είχε κτυπήσει μέχρι θανάτου τον παπα Θανάση, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας στην εκκλησία του Λυγουριού. Επιπλέον, το Επαρχείο μεσολαβούσε συχνά στην επίλυση διαφορών μεταξύ των κατοίκων και καλούσε τους αντίδικους στο Ναύπλιο για να απολογηθούν.
Το Επαρχείο μεριμνούσε για την ασφάλεια των εθνικών σπιτιών στα χωριά, καθώς και για την ανακαίνιση ή αποκατάσταση άλλων, όπως ο εθνικός πύργος στο Λυγουριό,σε συνεργασία με το Εθνικό Ταμείο,αλλά και την κατοίκηση σε αυτά από διερχόμενες στρατιωτικές ομάδες αξιωματούχους, αλλά και ξένους περιηγητές.
Σε συνεργασία με τους επιστάτες,τους δημογέροντες και τον πολιτάρχη το Επαρχείο είχε την ευθύνη της οργάνωσης της στράτευσης των ανδρών της επαρχίας ,την αποστολή τους σε εκστρατείες καθώς και τα έξοδα σίτισης και μισθοδοσίας των .
Ανέκδοτα τεκμήρια, άγνωστες Ιστορίες
Μία από τις ιδιαίτερες αξίες του «Βιβλίου» έγκειται στην καταγραφή της άγνωστης συμμετοχής και θυσίας των ανδρών της επαρχίας Ναυπλίου σε κρίσιμες μάχες του Αγώνα για την Ελευθερία, όπως η μάχη στο Μανιάκι. Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους φυλάσσονται πλήθος διαταγών, αποφάσεων και άλλων κειμένων, πολλά από τα οποία φέρουν σβησμένα και ξαναγραμμένα κείμενα, αποτυπώνοντας την πίεση του χρόνου και την αγωνία των στιγμών. Αυτά τα αυθεντικά έγγραφα καταγράφουν τα γεγονότα και τις συνθήκες που προηγήθηκαν της ιστορικής μάχης, όταν η χώρα δοκιμαζόταν από εμφύλιες αντιπαλότητες και ο κίνδυνος από τον εχθρό πλησίαζε.
Σε αυτές τις κρίσιμες στιγμές, η Διοίκηση διέταξε την επιστράτευση της 26ης Απριλίου 1825 σε όλες τις ελεύθερες επαρχίες. Τα έγγραφα της εποχής υπογράμμιζαν την ανάγκη για άμεση αποστολή συγκεκριμένου αριθμού ανδρών από κάθε επαρχία. Η επαρχία Ναυπλίου ανταποκρίθηκε πλήρως, στέλνοντας στρατιωτικό σώμα υπό την ηγεσία του αρχηγού των αρμάτων, Κωνσταντή Κακάνη.
Σύμφωνα με τα έγγραφα, όπως καταγράφεται στο δραματικό διάγγελμα προς το Πανελλήνιο (υπ’ αρ. 6827 του Υπουργείου Πολέμου) και ειδικότερα στην παράγραφο ε’, στη διαταγή υπ’ αρ. 7608 του Εκτελεστικού, καθώς και στην αλληλογραφία του Παπαφλέσσα με το Εκτελεστικό την περίοδο 2-18 Μαϊου 1825 τονίζεται η ιδιαίτερη συμμετοχή της επαρχίας Ναυπλίου στη μάχη στο Μανιάκι. Χαρακτηριστικά, ο Παπαφλέσσας έγραφε στις 2 Μαΐου 1825 από την Τρίπολη στο Εκτελεστικό: «Απορώ πολύ γιατί να μην βιασθεί ο Κακάνης να φθάσει μίαν ώρα νωρίτερα, όστις μας είναι τόσο αναγκαίος για να τον χρησιμοποιήσουμε ως εκτελεστική δύναμη». Στις 4 Μαΐου, από το χωριό Βουνό,ο Παπαφλέσσας έγραφε: «Εγώ έγραψα τοσάκις να μου προφθάσετε τον Κακάνην, τον οποίον έμελλον να μεταχειρισθώ ως εκτελεστικήν δύναμιν, αλλά μέχρι τούδε με απορίαν παρατηρώ ότι δεν φαίνεται. Τί θέλετε να σας κάμει ένας μόνον άνθρωπος, θαύματα; Δεν γίνονται σήμερον». Και πάλι στις 18 Μαΐου 1825,ενημέρωνε ότι ο Κακάνης πλησίαζε στο Μανιάκι..
Πρόσθετα, το «Βιβλίο του Επαρχείου Ναυπλίου» παρέχει σημαντικές και συμπληρωματικές πληροφορίες για τα άγνωστα γεγονότα της τοπικής επαρχίας εκείνης της περιόδου. Συγκεκριμένα καταγράφει τη διαδικασία κλήσης των στρατιωτών από κάθε χωριό, τον ακριβή αριθμό τους, την οργάνωση και τον εφοδιασμό τους με όπλα, τρόφιμα και τσαρούχια. Τελικά, 286 στρατιώτες, ένας γραμματέας και οι χιλίαρχοι Δημήτρης Λιάτας και Ανδριανός Νέζος, υπό την ηγεσία του Κωνσταντή Κακάνη, έφτασαν στο Μανιάκι στις 19 Μαΐου 1825
Στην ιστορική μάχη του Μανιάκι, που έλαβε χώρα στις 20 Μαΐου 1825, σκοτώθηκαν και οι τρεις αξιωματικοί του σώματος της Επαρχίας Ναυπλίου, καθώς και δεκάδες αγωνιστές από την Αργολίδα. Από αυτούς, δεκατρείς προέρχονταν από το Λυγουριό.
Στις 6 Ιουνίου 1825, πραγματοποιήθηκε επιμνημόσυνη δέηση στον ναό του Αγίου Γεωργίου Ναυπλίου προς τιμήν των πεσόντων. Ωστόσο, η πραγματικότητα για τις οικογένειες τους ήταν και στην συνέχεια ιδιαίτερα σκληρή. Η χήρα του Δημήτρη Λιάτα υπέστη ψυχικό κλονισμό και έχασε τα λογικά της, ενώ η χήρα του Ανδριανού Νέζου και η μητέρα του Κωνσταντίνου Κακάνη διώχθηκαν από τα εθνικά σπίτια όπου διέμεναν. Αδικία που προκάλεσε την αντίδραση του Κολοκοτρώνη, ενώ και το Επαρχείο Ναυπλίου προσπάθησε να ανακουφίσει τις οικογένειες.
Διαχείριση Έκτακτων Καταστάσεων
Κατά την περίοδο Ιουνίου-Σεπτεμβρίου 1825, το Επαρχείο Ναυπλίου, εν μέσω της αυξανόμενης απειλής από τον εχθρό, προχώρησε σε έκτακτα μέτρα, εκδίδοντας νέες, ανέκδοτες διαταγές για την επιστράτευση όλων των ανδρών , «ικανών να φέρουν όπλα». από τα χωριά της περιοχής.Στις ενστάσεις ότι «στο Μανιάκι είχαν χαθεί οι άνδρες των δώδεκα χωριών και οι οικογένειές τους δεν είχαν ούτε ψωμί να φάνε», η επιτακτική ανάγκη υπακοής ήταν σαφής. Οι διαταγές τόνιζαν ότι «η σωτηρία της Πατρίδας δεν επιδέχεται καθυστέρηση», ενώ η παρουσία της εκτελεστικής δύναμης στα χωριά δεν άφηνε περιθώρια αντίδρασης. Παράλληλα, το Επαρχείο υποχρέωσε όλα τα χωριά να στείλουν φορτηγά ζώα [μουλάρια και καμήλες] με συνοδούς ,προκειμένου να μεταφερθούν πολεμοφόδια στο μέτωπο.
Εκείνες τις ώρες, το Επαρχείο ανέλαβε τη φροντίδα των τραυματιών του πολέμου. Στις 24 Ιουλίου 1825, ζήτησε από την Αστυνομία Ναυπλίου να βρει κατάλληλο εθνικό κτίριο για τη στέγαση των τραυματιών, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Δημήτρης, γιος του καπετάνιου Παναγιώτη Προύτζου.Σε άλλα έγγραφα ζητούσαν από τον επιστάτη του Νοσοκομείου Ναυπλίου να δεχτεί πεινασμένα και άρρωστα παιδιά, καθώς και τραυματισμένες γυναίκες.
Μετά την αποχώρηση των δυνάμεων του Ιμπραήμ, το Επαρχείο Ναυπλίου προχώρησε στην αναλυτική καταγραφή των ζημιών που υπέστησαν τα χωριά από τις πυρπολήσεις και λεηλασίες ‘’του εχθρικού ιππικού’’.
Έπαρχος της περιοχής κατά την εν λόγω περίοδο ήταν ο Σταματέλος Αντωνόπουλος, ο οποίος ανέλαβε τα καθήκοντά του στις 23 Ιουλίου 1824. Γραμματέας του Επαρχείου μέχρι τις 24 Νοεμβρίου 1824 ήταν ο Ν. Φλογαΐδης, και στη συνέχεια ανέλαβε ο Νικόλαος Ιωάννου από το Λυγουριό. Στην υπηρεσία του Επαρχείου υπήρχαν οχτώ ταχυδρόμοι και δέκα άλογα, ενώ η εκτελεστική δύναμη αποτελούνταν κατά 2/3 από τη Διοίκηση και κατά 1/3 από τους εκπροσώπους των κατοίκων της επαρχίας.
ΠΗΓΕΣ
*ΓΑΚ Αρχείο Εκτελεστικού περιόδου Αγώνος [1822-1826] [Φ80,Φ81,Φ82,Φ83,Φ84,Φ85,Φ86,Φ87, Φ 88, Φ90
*ΓΑΚ Γραμματείας Υπουργείου Πολέμου περιόδου Αγώνος [1822-1827] Φ 73, F76,Φ77
*ΓΑΚ Αρχείο Γραμματείας Υπουργείου της Θρησκείας και Παιδείας ,Περιόδου Αγώνος [1821-1827] Φ 9α
*ΓΑΚ Ιστορικά Αρχεία Γιάννη Βλαχογιάννη Β Κατάλογος Χειρογράφων /Ιατρικά Φ 90
*ΓΑΚ Αρχείο Γενικής Γραμματείας περιόδου Καποδίστρια [1828-1833] Φ270
