Καλικάντζαροι: Δοξασίες, σύμβολα, παραδόσεις (της Μαρίας Βασιλείου)

Eπιμέλεια: Μαρία Βασιλείου

Οι καλικάντζαροι”,  σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία  είναι  δαιμονικά πλάσματα που ζουν στα έγκατα της γης, όπου όλο τον χρόνο πριονίζουν το δέντρο πάνω στο οποίο στηρίζεται η γη.( Ένα δέντρο που αντικατέστησε  τον αρχαίο Άτλαντα). Δεν προλαβαίνουν όμως να ολοκληρώσουν το καταστροφικό τους έργο, γιατί  ανεβαίνουν στη γη για τα Δωδεκαήμερα, από την παραμονή των Χριστουγέννων ως την ημέρα των Θεοφανείων. Επειδή από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα ο Χριστός είναι ακόμη αβάφτιστος, είναι και «τα νερά αβάφτιστα». Έτσι βρίσκουν ευκαιρία οι καλικάντζαροι ν’ αλωνίσουν τον κόσμο, βγαίνουν,από τα έγκατα της γης, για να πειράξουν τους ανθρώπους και να τους ανακατέψουν τα σπίτια.Σύμφωνα με σύγχρονη δοξασία, λοιπόν, πρόκειται για «δαιμόνια» που εμφανίζονται πάνω στη γη κατά το Δωδεκαήμερο (από 25Δεκεμβρίου μέχρι και τις 6 Ιανουαρίου). Μέχρι να επιστρέψουν στα έγκατα, το δέντρο έχει «θεραπευτεί» κι αρχίζουν πάλι από την αρχή…. Η ζωή τους μοιάζει με την καταδίκη του αρχαίου Σίσυφου στον Κάτω Κόσμο, όπου ήταν αναγκασμένος να κυλάει έναν βράχο σε ένα ύψωμα και μόλις έφτανε στην κορυφή, ο βράχος κυλούσε πάλι κάτω και ο Σίσυφος ξεκινούσε πάλι από την αρχή.

Οι καλικάντζαροι πριονίζουν το δένδρο της γης. Εικόνα από το Αναγνωστικό της Δ’ Δημοτικού, έκδοση ΟΕΔΒ, 1961

Ο λαός, κατά περιοχή, τους «φαντάζεται» με διάφορες μορφές, με κοινό γνώρισμα την ασχήμια τους. Σε περιγραφές παρουσιάζονται κακομούτσουνοι και σιχαμένοι,  άλλοτε είναι  νάνοι, άλλοτε ψηλοί, σκουρόχρωμοι, με μαλλιά κοντά και ατημέλητα, μάτια κόκκινα, δόντια πιθήκου, δασύτριχοι, με χέρια και νύχια πιθήκου, πόδια γαϊδάρου ή το ένα γαϊδάρου και το άλλο ανθρώπινο. Άλλοι λένε ότι φοράνε σιδεροπάπουτσα. Καθένας τους έχει κι από ένα κουσούρι. Άλλος κουτσός, άλλος στραβός ή μονόφθαλμος, άλλος μονοπόδαρος ή στραβοπόδαρος, άλλοι στραβοχέρηδες, στραβοπρόσωποι, με καμπούρα ή ουρά. Είναι φιλόνικοι δίγνωμοι, ο ένας λέει ναι, ο άλλος όχι και έτσι δεν μπορούν να κάνουν μέχρι το τέλος μια δουλειά και όλα τα αφήνουν στη μέση. Όταν ξεκινάν να πάνε κάπου, ο ένας τρέχει, ο άλλος στέκει, μαλώνουν στο δρόμο και ποτέ δε φτάνουν εκεί που πάνε, ή φτάνουν παράκαιρα. Γι’ αυτό και δεν μπορούν να κάνουν κακό και στους ανθρώπους, αν και  σε άλλα μέρη, πιστεύεται ότι ανεβαίνουν στους ώμους των ανθρώπων που συναντούν τη νύκτα και προσπαθούν να τους πνίξουν αν δεν αποκριθούν σωστά σε ό,τι ερωτηθούν ή κατ΄ άλλους τους παρασέρνουν σε χορό και ανταμείβουν τους καλούς χορευτές  ή κατ΄ άλλους παίρνουν τη μιλιά σε όποιον μιλήσει κατά τη συνάντηση μαζί τους.  Ωστόσο, όλοι συμφωνούν σε ένα πράγμα: στην ατελείωτη βλακεία και κουταμάρα τους. Θεωρούνται μωροί και ευκολόπιστοι.

Οι καλικάντζαροι  όταν βρίσκονται επάνω στη γη, αποφεύγουν το φως. Όλη την ημέρα ζουν σε σπηλιές όπου τρέφονται με φίδια, σαύρες και ποντίκια. Όταν σκοτεινιάσει, μπορεί κανείς να τους «δει» να χορεύουν στα δάση και τις πηγές κάτω από το φως του φεγγαριού μαζί με τις Νεράιδες ή με τις γυναίκες που έχουν αποπλανήσει, όπως ακριβώς έκαναν οι σάτυροι που συνόδευαν τον θεό Διόνυσο με τις Νύμφες. Όταν δεν χορεύουν, τριγυρίζουν στα χωριά  για να τους δημιουργήσουν προβλήματα κι εξαφανίζονται το ξημέρωμα, πριν ανατείλει ο ήλιος. Συνήθως στήνουν καρτέρι στις πηγές, όπου πήγαιναν τα κορίτσια να πάρουν νερό με τις στάμνες τους, αλλά και στους μύλους που άλεθαν το σιτάρι τους. Συχνά τρομοκρατούσαν τον μυλωνά και τον ανάγκαζαν να τους φτιάξει πίτες, αλλιώς του μαγάριζαν το αλεύρι, σκορπώντας το τριγύρω. Την ίδια ακαταστασία προκαλούσαν και στα σπίτια, αν κατάφερναν να μπουν. Η τροφή τουςείναι συνήθως: σκουλήκια, βατράχια, φίδια, ποντίκια κλπ.Παρόλα αυτά τους αρέσουν και τα διάφορα εδέσματα των Χριστουγέννων.Είναι πολύ ευκίνητοι ανεβαίνουν στα δένδρα πηδούν από στέγη σε στέγη σπάζοντας κεραμίδια κάνοντας μεγάλη φασαρία. Άμα βρουν ευκαιρία κατεβαίνουν από τις καμινάδες στα σπίτια και μαγαρίζουν τα πάντα.

Οι καλικάντζαροι απέκτησαν και άλλα ονόματα όπως: καλιοντζήδες, καλκάνια, καλιτσάντεροι, καρκάντζαροι, σκαλικαντζέρια, σκαντζάρια, τζόγιες, βερβελούδες, καλλισπούρδοι, καρκαλάτζαροι, καρκατσέλια, καρκαντζόλοι, καψιούρηδες,κωλοβελόνηδες, λυκοκάντζαροι, μνημοράτοι, παγανοί, παρωρίτες, πλανητάροι, σιφιώτες, τσιλικρωτά, σταχτοπάτηδες κ.α. ονόματα αστεία που αντικατοπτρίζουν και  τις σκανδαλιές τους. Έτσι:

Μαλαγάνας, αυτός που ξεγελάει τα παιδιά με γλυκόλογα και έτσι καταφέρνει να τους παίρνει τα γλυκά

Τρικλοπόδης, έχει χταποδίσιο χέρι που το χώνει παντού και σκουντουφλάνε πάνω του οι άνθρωποι. Του αρέσει πολύ να μπερδεύει τις κλωστές από το πλεχτό της γιαγιάς.

Πλανήταρος, γιατί πλανεύει τους ανθρώπους, αφού μπορεί και μεταμορφώνεται σε ζώο ή σε κουβάρι.

Μαλαπέρδας,που κατουράει και στα φαγητά την ώρα που μαγειρεύονται,  γι’ αυτό οι  νοικοκυρές  φροντίζουν να κλείνουν καλά το καπάκι της κατσαρόλας τους.

Μαγάρας, που έχει μια κοιλιά σαν τούμπανο και αφήνει βρωμερά αέρια πάνω στα φαγητά των ανθρώπων .

Βατρακούκος, θεόρατος και το όνομά του το πήρε από την όψη του, η οποία είναι όμοια με βατράχου.

Καταχάναςπου  τρώει διαρκώς και τα πάντα . Ρεύεται και βρωμάει απαίσια .

Περίδρομος, φαταούλας σαν τον Καταχάνα.

Κουλοχέρης, μ’ ένα χέρι κοντό κι ένα μακρύ , κι όλο μπερδεύεται και πέφτει κάτω.

 Παρωρίτης,έχει μύτη σαν προβοσκίδα και πολύ μαλακή . Εμφανίζεται λίγη ώρα πριν λαλήσει ο πετεινός , αξημέρωτα , κι έχει μανία να παίρνει τις φωνές των ανθρώπων.

Γούρλος,  πήρε το όνομα του από τα μάτια του, που είναι τεράστια σαν αυγά και πεταμένα έξω και φυσικά δεν του ξεφεύγει τίποτα!

Κοψομεσίτης, κουτσός και καμπούρης, ενώ του αρέσουν ιδιαίτερα  οι τηγανίτες με το μέλι .

Στραβολαίμης,  στριφογυρνάει διαρκώς σα σβούρα το κεφάλι του.

Κοψαχείλης, με τεράστια δόντια τα οποία κρέμονται έξω από τα χείλη του. Του αρέσει να κοροϊδεύει τους παπάδες και γι’ αυτό φορά συνήθως ένα ψεύτικο καλυμμαύκι .

Κωλοβελόνης, μακρύς σαν μακαρόνι κι έτσι μπορεί εύκολα να περνάει από τις κλειδαρότρυπες κι από τις τρύπες του κόσκινου, σβέλτος και γρήγορος στις κινήσεις του. Με ουρά που καταλήγει σε βέλος . Λέγεται πώς είναι ο αρχηγός τους.

Μαντρακούκος, που  αποκαλείται αλλιώς και Πρώτος ή Κουτσός και είναι ο αρχικαλικάντζαρος. Την ημέρα κρύβεται στις μάντρες και τη νύχτα βγαίνει και πειράζει τις γυναίκες που περπατούν στο δρόμο. Κοντόχοντρος , τραγοπόδαρος , καραφλός , ασχημομούρης πιο πολύ απ’ τους άλλους και πολύ επικίνδυνος

Παγανόςαποκαλείται και  Πρώτος ή Μεγάλος,  κουτσός . Η ιστορία λέει ότι τον κούτσανε μια κλωτσιά από το γαϊδούρι της Μάρως , μιας χωριατοπούλας που την κυνηγούσε κάποτε ο Παγανός για να την κάνει γυναίκα του , αλλά αυτή κρύφτηκε στα σακιά με το αλεύρι που είχε φορτωμένα στο γαϊδούρι της και κατάφερε να του ξεφύγει . Ο Παγανός έτρεξε μανιασμένος κοντά στο γαϊδούρι και την έψαχνε . Το ζωντανό τότε τρόμαξε τόσο πολύ που άρχισε να κλωτσάει .Ο Παγανός λατρεύει τη στάχτη και γι’ αυτό τρυπώνει από τις καμινάδες. Φοβάται όμως πιο πολύ απ’ όλους τους Καλικάντζαρους τη φωτιά και γι’ αυτό οι νοικοκύρηδες φροντίζουν να μη σβήσει κατά τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου . Ρίχνουν μάλιστα και αλάτι που κάνει θόρυβο όταν πέσει στη φωτιά , για να τον τρομάξουν ακόμα περισσότερο.

Τέλος, ο Κατσικοπόδαρος, ή Κατσιποδιάρης ή Μέγας Καλικάντζαρος, φαλακρός και κασιδιάρης μ΄ ένα κατσικίσιο ποδάρι .Κακορίζικος , ελεεινός, γρουσούζης και όπου βάλει το κατσικίσιο του ποδάρι φέρνει καταστροφή .

Οι καλικάντζαροι όμως ήταν κατά τους ανθρώπους κουτοί «ανακάλυψαν» έτσι  όλες τους τις αδυναμίες και ήξεραν πώς να προστατευτούν από αυτούς ή να τους εξευμενίσουν:

-Σε ορισμένες περιοχές, όπως στην Κυνουρία, ζωγράφιζαν με κάρβουνο έναν σταυρό στην πόρτα, στα παράθυρα και στα δοχεία με το νερό, γιατί οι καλικάντζαροι δεν πλησιάζουν στον σταυρό. Αλλού κρεμούσαν έξω από την πόρτα χαϊμαλιά με ξέφτια, ώστε οι καλικάντζαροι να μετρούν τα “ξέφτια” τους και να ξεχνιούνται έξω από το σπίτι. Στην ίδια λογική, άφηναν στον εξωτερικό χώρο του σπιτιού το κόσκινο της νοικοκυράς, για να μετρούν τις τρύπες του τα δαιμόνια. Όταν έφτανε εκεί ο καλικάντζαρος, άρχιζε να μετράει τις τρύπες, αλλά επειδή ξέρει να μετράει μόνο μέχρι το δύο, πέρναγε όλη τη νύχτα μετρώντας. Ύστερα άκουγε το λάλημα του πετεινού και εξαφανιζόταν. Αν μάλιστα κάποιο σπίτι είχε μαύρο πετεινό, τότε οι καλικάντζαροι δεν πλησίαζαν καθόλου.

-Σε πολλές περιοχές συνήθιζαν πριν τα Χριστούγεννα να καθαρίζουν και να τακτοποιούν με επιμέλεια το κατώι του σπιτιού, που ήταν ο αποθηκευτικός χώρος για τρόφιμα και ρούχα. Έλεγαν πως, αν οι καλικάντζαροι έβρισκαν ακατάστατο το μέρος, θα σκορπούσαν τα πάντα και θα το μαγάριζαν εκστομίζοντας φοβερές κατάρες για το νοικοκυριό. Αν όμως το έβρισκαν καθαρό και τακτοποιημένο θα έφευγαν αμέσως ευχόμενοι «χίλια καλά». Αλλού έριχναν στα κεραμίδια κομμάτια από χοιρινό ή λουκάνικα ή ακόμα και ξηροτήγανα, προκειμένου να αποφύγουν την είσοδό τους στο σπίτι

-Οι “νοικοκυραίοι” έκαναν σε ορισμένες περιοχές το σημείο του Σταυρού στην πόρτα, στα παράθυρα, στις καμινάδες, τους στάβλους και στα αγγεία λαδιού και κρασιού (για να μη τα μαγαρίσουν).

-Ο Αγιασμός των σπιτιών και μάλιστα την παραμονή των Φώτων, αλλά και το πιο κλασικό που είναι η απαγγελία του «Πάτερ ημών» τρεις φορές. Στις 6 Ιανουαρίου, ημέρα που γιορτάζεται η Βάπτιση του Χριστού και ο αγιασμός των υδάτων, οι καλικάντζαροι εγκαταλείπουν τη γη. Απομακρύνονταν όταν ο ιερέας περνούσε από τα σπίτια για να τα αγιάσει, μία συνήθεια που επιζεί, ακόμα και σήμερα σε μερικές περιοχές κυρίως σε χωριά της υπαίθρου. Απ’ όπου περνούσε ο παπάς με τον αγιασμό, οι καλικάντζαροι έφευγαν φωνάζοντας: «Φεύγετε να φεύγουμε, γιατί έφτασε ο Τουρλόπαπας με την αγιαστούρα του και με την μαγκούρα του και θα μας ραντίσει και θα μας μαγαρίσει».Τα παιδιά μαζεύονταν την ημέρα των Θεοφανείων έξω από τους ναούς προκαλώντας μεγάλη φασαρία με ξύλα και τενεκέδες για να βοηθήσουν στην απομάκρυνσή τους. Τα δαιμόνια, τα παγανά, οι καλικάντζαροι,  είναι στην ουσία δυνάμεις που προσπαθούν να αποδιοργανώσουν τη φύση, να επιφέρουν το χάος, να επικρατήσει το σκοτάδι, αλλά το φως, (που στη χριστιανική θρησκεία αντιπροσωπεύεται από τον Χριστό), νικά για άλλη μια φορά.

-Στην Αιτωλοακαρνανία οι καλικάντζαροι ονομάζονταν «παγανά» και τριγυρνούσαν κρατώντας ένα μακρύ σουβλί, στο οποίο κάποιοι μελετητές είδαν τα απομεινάρια της αρχαίας τρίαινας. Το περνούν από την καπνοδόχο και αρπάζουν από το τζάκι το φαγητό της οικογένειας. Οι χωρικοί συνήθιζαν να αφήνουν ένα πιάτο με λουκουμάδες στο τζάκι για να τους εξευμενίσουν (το ίδιο έθιμο υπήρχε και στην Κύπρο).

-Στην Άνδρο λέγονταν καλλιβρούσηδες και έμπαιναν στα σπίτια από το «κάπασο», το άνοιγμα που υπήρχε στον τοίχο πάνω από την εστία μαγειρέματος. Ο καλλιβρούσης στεκόταν εκεί το απόγευμα των Χριστουγέννων και φώναζε στον νοικοκύρη «Εκάη μπάρμπα το λαρδί». Εκείνος, έπρεπε να απαντήσει «Ας το γιόκα’ μ να καεί», γιατί αν πήγαινε να σβήσει τη φωτιά, ο καλλιβρούσης θα έμπαινε μέσα. Αυτός ήταν και ο λόγος που η εστία δεν έσβηνε καθόλου σε όλη τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου. Απομεινάρι αυτής της παράδοσης είναι το επώνυμο Καλλιβρούσης που ακόμα υπάρχει στην Άνδρο. Προήλθε από τα καλλιβρουσάκια, δηλαδή τα παιδιά που είχαν γεννηθεί την περίοδο του Δωδεκαημέρου και αρχικά δινόταν ως παρατσούκλι. Παρόμοια περίπτωση είναι και το Καλλιβούρτσης στη Νάξο. Στην Άνδρο και άλλα νησιά των Κυκλάδων συνήθιζαν να βαπτίζουν τα παιδιά αυτά ανήμερα των Θεοφανείων ή του Αγίου Ιωάννου για να γλιτώσουν από την κατάρα. Οι καλικάντζαροι ήταν άνθρωποι με κακιά μοίρα μεταβαλλόμενοι σε δαιμόνια∙ γίνονται δε καλικάντζαροι αυτοί που έχουν γεννηθεί μέσα στο Δωδεκαήμερο εκτός και αν βαπτισθούν αμέσως, ή εκείνοι στους οποίους ο ιερέας δεν ανέγνωσε σωστά τις ευχές του βαπτίσματος, τα τερατώδη βρέφη ή κατά τους Σιφναίους,όσοι πέθαναν στο Δωδεκαήμερο ή αυτοκτόνησαν.

-Στη Ρόδο, όποιο παιδί γεννηθεί ανήμερα τα Χριστούγεννα, το λένε «Κάο», Καλικάντζαρο. Λέγεται, λοιπόν, ότι οι «Κάηδες» σηκώνονταν τη νύχτα απ’ το κρεβάτι τους το πρώτο δεκαήμερο, κι ασυναίσθητα γύριζαν έξω. Για να μην αγριέψει όμως το παιδί, οι δικοί του φρόντιζαν να του κάνουν το «μονομερίτικο» ρούχο. Φώναζαν, δηλαδή, στο σπίτι τους γυναίκες, που να λέγονταν Μαρίες και τους έδιναν  μία μπάλα μπαμπάκι. Αυτές το έκλωθαν, το έκαναν νήμα, το ύφαιναν και έραβαν ένα ρούχο, που θα το φορούσε ο Κάος. Όλη αυτή η δουλειά έπρεπε να γίνει μέσα σε μια μέρα, γι’ αυτό και το ρούχο λεγόταν «μονομερίτικο».

-Οι νοικοκυρές, στην παλιά Αθήνα τέτοιες ημέρες, φρόντιζαν κοντά στο τζάκι να αφήνουν και μια μερίδα τηγανητές κουταλίτες για τους Κωλοβελόνηδες. (Οι αθηναϊκές λαλαγγίτες ή κουταλίτες ήταν κάτι σαν τους σβίγγους). Έτσι καλόπιαναν τα ξωτικά για να περάσουν οι μέρες και να εξαφανιστούν την παραμονή των Θεοφανείων. Αλλά μέχρι τότε ξετρέλαιναν τις γριές. Και τι δεν τους έκαναν. Τις έσπρωχναν κι έπεφταν, τους έφερναν ζαλάδες, λέρωναν τα ασπρόρουχα. Γι’ αυτό όταν οι γριές ήθελαν να βρίσουν κάποιον έλεγαν «π’ ανάθεμά σε, Κωλοβελόνη». Για να τους ξορκίσουν καλούσαν τις Τσιγγάνες από τα Γύφτικα, τη γειτονιά τους, που ήταν στην ανατολική πλευρά της Ακρόπολης. Οι γύφτισσες άπλωναν ξερά κουκιά και τσόφλια από αβγά πάνω στο τζάκι. Τα ‘βλεπαν οι καλικάντζαροι  και ξεγελιόντουσαν ότι στο σπίτι που είχαν μπει ήταν φτωχό και έφευγαν.

-Γενικά, εκείνες τις ημέρες απέφευγαν να κυκλοφορούν μετά τη δύση του ήλιου στους δρόμους ή αν έπρεπε να πάνε κάπου κρατούσαν δαυλούς αναμμένους. Δεν δάνειζαν και δεν μετέφεραν τρόφιμα, δεν πήγαιναν σε μέρη σκοτεινά, σε ποτάμια και πηγές. Αν όμως συνέβαινε να συναντήσουν καλικάντζαρο, δεν έπρεπε να του μιλήσουν, αν τους πετύχαινε μόνους. Μόνο αν βρισκόταν κοντά σε άλλους ανθρώπους, έπρεπε να πουν«ξύλα, κούτσουρα, δαυλιά καϋμένα». Στο άκουσμα αυτής της φράσης, τα δαιμόνια  έφευγαν αμέσως, γιατί ήξεραν πως θα σπεύσουν όλοι μαζί με δαυλούς.( Η φράση αυτή επικράτησε για αιώνες ως έκφραση, για κάποιον που έλεγε ασυναρτησίες). Συνήθιζαν ακόμα να ανάβουν δαυλούς γύρω από τα πηγάδια ή να ρίχνουν μέσα αναμμένα κάρβουνα, για να μη μολύνουν το νερό.

-Τέλος, υπάρχουν και φυτά που διώχνουν τους καλικάντζαρους και ταυτόχρονα φέρνουν καλή τύχη για τον καινούργιο χρόνο. Ένα τέτοιο φυτό, που βάζουμε ακόμα και σήμερα στα σπίτια μας, τέτοιες μέρες, είναι η κρεμμύδα η Χρυσοβασιλίτσα, όπως αλλιώς τη λένε, που βγάζει φύλλα τέτοια εποχή, και ξαναρχίζει τον κύκλο της ζωής της.

Η αρχή των μύθων που είναι σχετικοί με τους καλικάντζαρους χάνεται στα βάθη των αιώνων. Ίσως να είναι τόσο παλιοί όσο οι «κόβαλοι», οι ακόλουθοι του θεού Διονύσου στην αρχαία Ελλάδα, τα σκανδαλιάρικα αυτά πλάσματα, που αν κι έπεσαν κάποτε στα χέρια του Ηρακλή, εκείνος τα βρήκε τόσο διασκεδαστικά που τους χάρισε τη ζωή. Έτσι, συνέχισαν να περιφέρονται ανάμεσα στους ανθρώπους, να τους τρομοκρατούν, να φλυαρούν ακατάπαυστα και να γελούν εις βάρος τους. Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη «κόβαλος» έγινε συνώνυμο του κατεργάρη, του απατεώνα, και του χυδαίου. Αυτές είναι οι μοναδικές πληροφορίες που έχουμε γι’ αυτούς, όπως διασώζονται στα έργα του Αριστοφάνη. Κάπως έτσι, είναι και οι καλικάντζαροι.Για τη προέλευση των καλικαντζάρων, έχουν καταγραφεί διάφορες απόψεις:

  • Από την αρχαία Ελληνική Μυθολογία περί των Σατύρων και του Πάνα (Schmidi).
  • Από την αρχαία Ελληνική Μυθολογία περί των Κενταύρων (Mayer, Lawson).
  • Από τη νεώτερη φαντασία των Ελλήνων εξ αφορμής αρχαίων μύθων (Ν. Πολίτης).
  • Εκ των αιγυπτιακών κανθάρων (Boll, και Κουκουλές).
  • Εκ του δυτικού αετώματος του Παρθενώνα (Σβορώνος/ υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι είχαν επηρεαστεί από το Δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα).
  • Ως δαιμόνια της εστίας του πυρός (Δεινάκης / υποστηρίζει πώς ο μύθος τους προέρχεται από πραγματικά δαιμόνια, τα οποία ήταν της εστίας του πυρός).

Οι Αρχαίοι πίστευαν πως όταν οι ψυχές έβρισκαν την πόρτα του Άδη ανοιχτή, ανέβαιναν στον επάνω κόσμο και τριγύριζαν παντού, χωρίς έλεγχο και περιορισμούς.

Σύμφωνα με την Καθηγήτρια κ. Ευγενία ΚούκουραΔομνηνού, οι αντιλήψεις περί καλικάντζαρων και η μεταμφίεση σε ένα είδος φαντασμάτων (χάλοουιν) στις 25 Δεκεμβρίου, όπως συμβαίνει σε πολλές περιοχές της Δύσης, χάνονται στα βάθη των χιλιετιών. Υπάρχουν, συγκεκριμένες αναφορές στον Πλούταρχο και στον Κικέρωνα, με τις οποίες φαίνεται ξεκάθαρα ότι οι ψυχές που αποχωρίστηκαν από το σώμα είτε παρίσταναν τους καλούς δαίμονες και ήταν φύλακες των ανθρώπων (lares), είτε τους κακούς και ονομαζόταν Iarvei (δηλαδή έμπουσες ή μορμολύκεια) και κατοικούσαν σύμφωνα με ορισμένες πηγές μεταξύ Σελήνης και Γης και σύμφωνα με άλλες στον Άδη.Κατά τον Κικέρωνα, ο στρατηγός Δέκιμος Βρούτος, ο οποίος ήταν ο πρώτος που επιτέθηκε στον Άδη, διάβηκε τον ποταμό της λήθης και επέστρεψε ζωντανός, γιόρταζε την εορτή των ψυχών την τελευταία ημέρα του τελευταίου μήνα του χρόνου. Τότε οι άνθρωποι έστρωναν τραπέζια για να ταΐσουν τα καλά πνεύματα και από κει προέρχεται το χάλοουιν (halloween), η γιορτή δηλαδή των χωρών της Δυτικής Ευρώπης, κατά την οποία τα μικρά παιδιά μεταμφιέζονται και επισκέπτονται τα σπίτια της γειτονιάς, όπου τους δίνονται γλυκά και δώρα.Τα κακά πνεύματα, δηλαδή τους καλικάντζαρους, τους έδιωχναν από το σπίτι με το λιβάνι, που αποτελούσε αλεξιτήριο και χρησιμοποιούνταν στους ναούς για τη λατρεία των Θεών.

Οι καλικάντζαροι (ή λυκοκάντζαροι, καληκάτσαροι, καρκαντζόλοι, πάγανα, κωλοβελόνηδες κ.ά.) επέζησαν στη λαϊκή φαντασία για αιώνες. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού η εμφάνισή τους διαμορφώθηκε σύμφωνα με την απεικόνιση του Διαβόλου, όπως παρουσιάστηκε στην πρώιμες χριστιανικές κοινότητες: μία μίξη του θεού Πάνα και των σατύρων της αρχαίας λατρείας, εμπλουτισμένη με χαρακτηριστικά των τεράτων της μυθολογίας του μεσαίωνα.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια παράδοση από το Γκέλβερι της Καππαδοκίας, μια από τις μεγαλύτερες Χριστιανικές κοινότητες της περιοχής. Η γιορτή της παραμονής των Θεοφανίων στις 5 Ιανουαρίου, ήταν γνωστή με το όνομα “Σάγια”. Το ξημέρωμα πήγαιναν στην εκκλησία κι έπαιρναν τον μικρό αγιασμό, σε αντίθεση με τον μεγάλο αγιασμό που θα έπαιρναν την επόμενη μέρα των Θεοφανίων. Έπιναν αγιασμό και έφερναν και στα σπίτια τους για να ραντίσουν τα ζώα, τους κήπους τα χωράφια και τα αμπέλια. Μέσα σε φιάλες σφραγισμένες διατηρούσαν αγιασμό στο εικονοστάσι του σπιτιού ως τον άλλο χρόνο. Τα παιδιά σχημάτιζαν ομάδες για να πουν τα κάλαντα. Γύριζαν πρωί πρωί στα σπίτια, έλεγαν το τροπάριο “Εν Ιορδάνη βαφτιζομένου σου κύριε… ” και μάζευαν δώρα. Κάποιες ομάδες παιδιών, συνήθιζαν την ημέρα εκείνη να μεταμορφώνονται σε “Σάγια “. Διάλεγαν μια μεγάλη κυλόττα, μέσα στην οποία να μπορέσουν να βυθιστούν μέχρι το λαιμό. Το κεφάλι μόνο έμενε απ’ έξω. Μ’ ένα ζευγάρι κέρατα στο μέτωπο, μια μεγάλη σειρά από βόλους και κουδουνάκια προσδεμένο σ’ αυτό το ιδιόρρυθμο ένδυμα, πήγαιναν στα Ελληνικά σπίτια και φώναζαν με δύναμη: “Ήρθε η σάγια, την άκουσες;” Ήταν ένας τρόπος να ξορκίσουν τον φόβο για το σκοτάδι του κόσμου και της ψυχής και να υποδεχτούν με ανακούφιση το φως που ανοίγει έναν νέο κύκλο στην ζωή.

Ο Ν. Πολίτης , στην πραγματεία του «Οι Καλικάντζαροι», έχει τη γνώμη ότι η συνήθεια να μασκαρεύονται από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα «παρείχε το ενδιαφέρον εις την φαντασίαν του λαού να πλάσει τους Καλικάντζαρους. Ο τρόπος ον ενέπνεον εις τα παιδιά μεν πάντοτε, πολλάκις δε εις τους ενήλικας, προσέδιδε δαιμονιώδη φύσιν εις τους οχληρούς και ταραχώδεις εκείνους πανηγυριστάς των Καλανδών, μέχρις ότου παντελώς συνέχισε και αφομοίωσεν αυτούς προς τα παντοία δείγματα των δεισιδαιμόνων παραστάσεων»

Ο Ν. Πολίτης παραθέτει αρκετές αναφορές  για τους καλικάντζαρους ανά την Ελλάδα:

-«Οι λυκοκατζαραίοι έρχονται από της γης από κάτου. Ούλον το χρόνο πελεκάν με τα τσεκούρια να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γης. Κόβουν, κόβουν, όσο που μινέσκει λιγάκι ακόμα, ώς να κλωνά άκοπο, και λεν: «Χάιστε να πάμε, και θα πέσει μοναχό του.» Γυρίζουν πίσω της Βάφτισης, και βρίσκουν το δένδρονολάκερον, ακέριον μπίτι. Και πάλε κόβουν, και πάλ’ έρχονται, κι ούλο ‘φτόνη τη δουλειά κάνουν. (ΒΟΥΡΒΟΥΡΑ ΚΥΝΟΥΡΙΑΣ)».

-«Τα δωδεκάμερα, από του Χριστού ως των Φώτων, βγαίνουν οι Καλικάντσιαροι. Αυτοί είναι σαν άνθρωποι, μόνο πως είναι πολύ αδύνατοι, πετσί και κόκαλο, γι αυτό, όταν θέλουν να ειπούν για κανένα πως είναι πολύ αχαμνός, τον λεν καλικάντσιαρο. Οι καλικάντσιαροι φορούν μια χοντρή καπότα, και γυρίζουν τη νύχτα στους δρόμους και φοβίζουν τους ανθρώπους. Αμαψαλεί ο Μικρός Αγιασμός την παραμονή των Φώτων, αφανίζονται και λεν τότε αναμεταξύ τους: Φεύγετε να φεύγουμε/ γιατ’ ήρθε ο διαβολόπαπας/ με την αγιαστούρα του/και με τη βρεχτούρα του! (ΜΗΛΟΣ)».

-«Ο Μαντρακούκος, που τον λεν αλλιώς και Κουτσό και Χωλό, είναι ο τελευταίος από το δαιμονικό συνέδριο και ο πρώτος και αρχηγός των καλικαντζάρων. Παρασταίνεται πως είναι κουτσός, κοντόχοντρος, τραγοπόδαρος, με καραφλό κεφάλι κι ασχημομούρης, τέρας. Έχει και φύση πάρα πολύ μεγάλη, γι αυτό πολλές φορές και τη φύση τη λεν «μαντρακούκο». Ο Μαντρακούκος βγαίνει τα δωδεκαήμερα. Την ημέρα κρύβεται σε μάντρες κι έρημους τόπους, και κατά τα σουρουπώματα κατεβαίνει στα σταυροδρόμιακαι στα σοκάκια, για να βρει καμιά γυναικούλα να την καβαλικεύσει και να της κάνει χίλιωλογιώ πράγματα. Και η γυναίκα αν γνωρίσει και τον ξορκίσει τον Οξαποδώ, ελευθερώνεται και πάει στη δουλειά της, αλλιώς πολλά κιντινεύει να πάθει στα χέρια του Μαντρακούκου. (ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ)».

-«Οι πλανήταροι, που σε μερικά μέρη της Κύπρου τους λεν και καλικάντζαρους, έρχονται στη γη τα Χριστούγεννα και μένουν όλα τα δωδεκαήμερα. Τους βλέπουν οι αλαφροϊσκιωτοι. Πότε παρουσιάζονται σαν σκυλιά, πότε σα λαγοί, πότε σα γαϊδούρια και σαν καμήλες, και συχνά σαν κουβάρια. Οι αλαφροϊσκιωτοι σκοντάφτουν απάνω τους, σκύβουν να τα πιάσουν, αλλ’ άξαφνα το κουβάρι τρέχει μοναχό του και φεύγει. Παραπέρα γίνεται γάιδαρος ή καμήλα και πάγει μπροστά. Γελιέται ο άνθρωπος, τον καβαλικεύει και ο γάιδαρος τότε ψηλώνει σα βουνό και τον ρίχνει από ψηλά, και γυρίζει εκείνος μισοπεθαμένος στο σπίτι του, κι αν δε πεθάνει, θα είναι όμως αρρωστιάρης σ’ όλη του τη ζωή. (ΚΥΠΡΟΣ)»

-«Οι Βερβελούδες είναι γυναίκες τριχωτές που κατεβαίνουν τα δωδεκαήμερα από τα τζάκια στα σπίτια. Είναι σκαρφαλωμένες σα μαϊμούδες στ’ακρωρόφια ή στις καπνιές των τζακιών, και καρτερούν να’ρθούν τα μεσάνυχτα, να ξεχυθούν στο σπίτι με τους καλικάντζαρους. (ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ)».

-«Τα Παγανά μπαίνουν στο σπίτι από το τζάκι κι απ’ τις τρύπες και χύνουν το νερό και σκορπάν το αλευρά και σκιάζονται τη φωτιά και κυνηγάν τη στάχτη. Για τούτο πρέπει να σφαλείς τη νύχτα όλα τ’αγγειά, και σαν πλαγιάζεις, να ρίχνεις στη φωτιά ρείκια ή αλάτι να βροντάει, και δίνουν τότε δρόμο τα παγανά απ’ το βρόντημα που ακούγουν ή να ρίχνεις κανένα κομμάτι πετσί να μυρίζει και δε ζυγώνουν. Κοιμόμουν μια φορά στο παραγώνι, κουκουλωμένη με το σκέπασμα ως το κεφάλι, και είχε κατακάτσει η φωτιά κι ήταν σκοτάδι. Ξυπνάω άξαφνα, και βλέπω στο φως της αθράκας έναν παγανό κοντά στη σταχτοθουρίδα, που σκόρπαγε τη στάχτη• και τον τσάκωσα απ’ την αγκούλα του κι εκείνος τράβαγε και μου την πήρε ο καταραμένος κι έφυγε γελώντας απ’ το τζάκι. Για αυτό κι η στάχτη η παγανίσια, που μένει όσο κρατούν τα παγανά, είν’ οργισμένη . (ΝΑΥΠΑΚΤΟΣ)».

-«Δυο γριές πήγαν να γιομίσουν τις βίκεςτους(στάμνες) νερό στη βρύση, και στο γυρισμό νύχτωσαν και σ’ ένα αλώνι είδαν τους λυκοκάντζαρους να χορεύουν. Τις άρπαξαν και τις ανάγκασαν κι αυτές να πιαστούν στο χορό μαζί τους. Αυτές, πονηρές, εγδύθηκαν τσιτσίδι κι άρχισαν να χορεύουν σαν να μην τις ένοιαζε καθόλου. Οι λυκοκάντζαροι να ιδούν τέτοια παράξενα πλάσματα, απόρησαν και τρόμαξαν, και τις άφησαν ύστερα να φύγουν χωρίς καν να τις πειράξουν. (ΚΑΛΑΜΑΙ)».

Αλλά και σε άλλες Χώρες και πόλεις υπάρχουν ανάλογες δοξασίες για περίεργα δαιμόνια και ξωτικά, που εμφανίζονται τις μέρες των Χριστουγέννων:

-Στη Βενετία την παραμονή των Χριστουγέννων γεννιόντουσαν οι μάγισσες και οι στρίγγλες.

-Στη Γαλλία οι Loup-garous τριγυρνούσαν στους δρόμους τη νύχτα των Χριστουγέννων και έτρωγαν τα σκυλιά.

-Την ίδια νύχτα στις Σκανδιναβικές Χώρες έβγαιναν στους δρόμους τα ΤΡΟΛ και άλλα σατανικά πλάσματα και οι άνθρωποι τα εξευμένιζαν με θυσίες.

-Στην Ισλανδία από σχετικά μικρή ηλικία τα παιδιά μαθαίνουν για τη παλιά ιστορία της Γκρίλα, της δράκαινας που ζούσε στα Ισλανδικά βουνά. Θεωρείται ότι είναι η μητέρα των Γιουλασβέιναρτα άτακτα YuleLads της Ισλανδίας. Τα Χριστούγεννα λέγονται και Γιούλ).Τα παιδιά τοποθετούν ένα παπούτσι στο παράθυρο του υπνοδωματίου τους κάθε βράδυ για τις 13 μέρες πριν τα Χριστούγεννα. Κάθε βράδυ ένας Γιουλασβέιναρ τα επισκέπτεται, αφήνοντας γλυκά ή μικρά δώρα ή σάπιες πατάτες, ανάλογα με το πως το συγκεκριμένο παιδί είχε συμπεριφερθεί εκείνη τη μέρα. Ο κάθε Γιουλασβέιναρ έχει συγκεκριμένη ιδιοσυγκρασία και γι’αυτό θα συμπεριφερθεί με συγκεκριμένο τρόπο. Άλλος κλείνει πόρτες, άλλος αρπάζει κεριά ενώ άλλος προσπαθεί να κλέψει το φαγητό.

-Στη Γερμανία, το δωδεκαήμερο ανέβαινε στη γη ο Άγριος Κυνηγός, η Λυσσασμένη Στρατιά, οι μάγισσες και οι τερατόμορφες γυναίκες που έκλεβαν τα μωρά από την κούνια τους, γι’ αυτό οι άνθρωποι έπρεπε να κλειδώνονται μέσα μετά τη δύση του ήλιου και να μην κάνουν καμιά δουλειά εκείνες τις ημέρες.

Όσα χρόνια και να περάσουν, σε όποια εποχή και να βρεθούμε, είναι εμφανές ότι η ανθρώπινη φαντασία είναι εκπληκτική, είναι ικανή να πλάσει πλάσματα και ιστορίες αναλλοίωτες στο πέρασμα του χρόνου.

Όπως και να’ χει, αν την ώρα που ετοιμάζετε  το γιορτινό τραπέζι, ακούσετε κάποιον ήχο από το υπόγειο, βεβαιωθείτε πως έχετε σκεπάσει καλά τα υπάρχοντά σας.

Καλά Χριστούγεννα!!

Επιμέλεια κειμένου: Μαρία Βασιλείου

Πηγές

  • Κουκουλές Φαίδων, «Καλικάντζαροι», Λαογραφία 7 (1923).
  • Πολίτης Νικόλαος: Παραδόσεις του ελληνικού λαού Α’ & Β’, εκδ. Γράμματα, Αθήνα 1994.
  • Αλέξης Τότσικας Φιλόλογος – Συγγραφέας, Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμούhttps://argolikivivliothiki.gr/2016/01/04/the-goblins-in-folk-tradition/
  • Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς, Ο Μικρός Ρωμηός, https://mikros-romios.gr/kalikatzaroi/

 

spot_img
spot_img
spot_img
spot_img
spot_img
spot_img
spot_img

Διαβάστε ακόμη

Θλίψη στο Άργος για το θάνατο του Παναγιώτη Βύρλου, συνταξιούχου εμπόρου

Έφυγε από τη ζωή το βράδυ της Κυριακής 29 Ιανουαρίου, πλήρης ημερών, σε ηλικία 95 ετών, ο γνωστός συνταξιούχος έμπορος Παναγιώτης Βύρλος. Ήταν παντρεμένος με...

Η Αργολίδα πενθεί για τη Σούλα Παπαγεωργοπούλου – Αφοσιώθηκε επί δεκαετίες στα ΑμεΑ

Θλίψη επικρατεί στην Αργολίδα για το θάνατο της Αναστασίας (Σούλας) Παπαγεωργοπούλου, η οποία έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 80 ετών. Η Αναστασία Παπαγεωργοπούλου ήταν...

Κινητοποιήσεις διαρκείας ξεκινούν την Τετάρτη οι αγροτικοί συνεταιρισμοί και σύλλογοι της Αργολίδας

Κινητοποιήσεις διαρκείας ξεκινούν οι αγροτικοί συνεταιρισμοί και σύλλογοι της Αργολίδας… Το πρωί της Δευτέρας, στα γραφεία της "ΚΑΣΟΑ ΔΑΝΑΟΣ" ΑΕΣ,  στην Πυργέλλα Άργους, συγκεντρώθηκαν  και...

Θλίψη στο Άργος για το θάνατο του Παναγιώτη Βύρλου, συνταξιούχου εμπόρου

Έφυγε από τη ζωή το βράδυ της Κυριακής 29 Ιανουαρίου, πλήρης ημερών, σε ηλικία 95 ετών, ο γνωστός συνταξιούχος έμπορος Παναγιώτης Βύρλος. Ήταν παντρεμένος με...

Η Αργολίδα πενθεί για τη Σούλα Παπαγεωργοπούλου – Αφοσιώθηκε επί δεκαετίες στα ΑμεΑ

Θλίψη επικρατεί στην Αργολίδα για το θάνατο της Αναστασίας (Σούλας) Παπαγεωργοπούλου, η οποία έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 80 ετών. Η Αναστασία Παπαγεωργοπούλου ήταν...

Κινητοποιήσεις διαρκείας ξεκινούν την Τετάρτη οι αγροτικοί συνεταιρισμοί και σύλλογοι της Αργολίδας

Κινητοποιήσεις διαρκείας ξεκινούν οι αγροτικοί συνεταιρισμοί και σύλλογοι της Αργολίδας… Το πρωί της Δευτέρας, στα γραφεία της "ΚΑΣΟΑ ΔΑΝΑΟΣ" ΑΕΣ,  στην Πυργέλλα Άργους, συγκεντρώθηκαν  και...

Οδύνη στην Αργολίδα για το θάνατο του Σάκη Σαράντη • Πέθανε ενώ έπαιζε σε αγώνα ποδοσφαίρου

Θλίψη επικρατεί σε ολόκληρη την Αργολίδα αλλά και γενικότερα στο ελληνικό ποδόσφαιρο για το θάνατο του 45χρονου Θεοδόση (Σάκη) Σαράντη το βράδυ της Κυριακής...

Οδύνη στην Αργολίδα για το θάνατο του Σάκη Σαράντη • Πέθανε ενώ έπαιζε σε αγώνα ποδοσφαίρου

Θλίψη επικρατεί σε ολόκληρη την Αργολίδα αλλά και γενικότερα στο ελληνικό ποδόσφαιρο για το θάνατο του 45χρονου Θεοδόση (Σάκη) Σαράντη το βράδυ της Κυριακής...

Ο Γιάννης Μαλτέζος θα παρουσιάσει την “Πρωτοβουλία” του στο Εργατικό Κέντρο Άργους

"Πρωτοβουλία" είναι το όνομα του συνδυασμού του υποψήφιου δημάρχου Άργους-Μυκηνών Γιάννη Μαλτέζου. Ο κ. Μαλτέζος στέλνει ανοιχτή πρόσκληση σε όλους να παρευρεθούν την Παρασκευή 3...

Ο Δημήτρης Ορφανός και μέλη του “Οράματος Δημιουργίας” στην κοπή πίτας του Πολιτιστικού Συλλόγου Ασίνης

Ο πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Ναυπλίου και υποψήφιος δήμαρχος Ναυπλιέων Δημήτρης Ορφανός και μέλη της δημοτικής παράταξης "Όραμα Δημιουργίας" παρευρέθηκαν το βράδυ του Σαββάτου...

Πρόσφατα θέματα

Πρόσφατα θέματα

Τρίτη 31 Ιανουαρίου: Ποιοι γιορτάζουν – Κάποια γεγονότα σαν σήμερα

Εικόνες: Χρήση δηλητηριωδών αερίων στον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο, Αβορίγινες, Μάνος...

Αποκριάτικος χορός από το Σύλλογο Γονέων Δημοτικού και Νηπιαγωγείου Σκαφιδακίου

O Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων του Δημοτικού Σχολείου και...

Εσπερινός για τον Άγιο Τρύφωνα και κοπή πίτας στο Μαλαντρένι Άργους

Την Πέμπτη 2 Φεβρουαρίου και ώρα 6μμ, θα τελεστεί...

Πρόσληψη ατόμου για παρασκευή και σερβίρισμα πρωινού σε τουριστικό κατάλυμα στο Ναύπλιο

Το τουριστικό κατάλυμα Nafplia Terra αναζητά υπεύθυνο/η παρασκευής και...

Η Ν.Ε. Αργολίδας του ΠΑΣΟΚ αναφέρεται στην ανακοίνωση των πρώτων τριών υποψηφίων βουλευτών

Ανακοίνωση της Νομαρχιακής Επιτροπής Αργολίδας του ΠΑΣΟΚ-Λινήματος Αλλαγής Εχθές, 29-1-2023,...