Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages

Αλκυόνη – Αλκυονίδες – Αλκυονίδες Ημέραι. Μύθοι και πραγματικόητα (της Μαρίας Βασιλείου)

 

της Μαρίας Βασιλείου,
Βιολόγου- Ωκεανογράφου

 

 

Την Αλκυόνη (Alcedo atthis), γνωστότερη στη λαϊκή γλώσσα ως θαλασσοπούλι ή ψαροπούλι, θα τη δούμε το χειμώνα να πετά πάνω από τις λίμνες , να κάθεται στις άκρες των καλαμιών και στα κράσπεδα των καναλιών έτοιμη να εφορμήσει στην τροφή της. Μπορεί να κάθεται ακίνητη πολλές ώρες, στις άκρες λιμνών ή ποταμών πάνω σε ένα καλάμι ή βραχάκι. Μόλις θα δει κάποιο ψάρι κοντά στην επιφάνεια του νερού, εφορμά κάθετα με τα φτερά της διπλωμένα. Αστραπιαία, με το μυτερό και δυνατό της ράμφος, το αρπάζει και σε κλάσματα του δευτερολέπτου έχει βγει από το νερό. Θα απολαύσει το γεύμα της αρχίζοντας συνήθως από το κεφάλι και αφού τινάξει και τακτοποιήσει το φτέρωμά της είναι έτοιμη για νέα επίθεση.Πολλές φορές πριν βουτήξει για να αρπάξει εντυπωσιακά τη λεία της, φτερουγίζει επιτόπου το ίδιο εντυπωσιακά! Η φωνή της είναι ένα διαπεραστικό «τιιτ» που μπορεί να επαναλαμβάνεται γρήγορα. Ψαροφάγο πουλί, δε λέει όμως όχι και στα έντομα και τις προνύμφες τους. Αποδίδεται στην αγγλική κοινή ονομασία του: kingfisher, που σημαίνει «βασιλιάς του ψαρέματος».

 

 

Φωλιάζει σε μικρούς και μεγάλους υγρότοπους, φτιάχνοντας μια σήραγγα όπου γεννά έξι-εφτά στρογγυλά αυγά. Το χειμώνα είναι πιο κοινή καθώς έρχονται και άλλα άτομα από βορειότερες περιοχές.Αναγνωρίζεται εύκολα και δεν μπορεί να γίνει σύγχυση με κάποιο άλλο πουλί. Έντονα μεταλλικό κυανό το πάνω μέρος της, λευκός λάρυγγας, λευκή κηλίδα στο λαιμό στο κάτω μέρος και μάγουλα πυρόξανθα, με κόκκινα πόδια, μεγάλο κεφάλι, σώμα κοντόχοντρο, κοντές φτερούγες και ουρά, δάχτυλα μικρά κόκκινα. Τα αρσενικά και θηλυκά άτομα είναι παρόμοια.

 

Είναι ίσως το πουλί του τόπου μας με το πιο χαρακτηριστικό πτέρωμα.Με μέγεθος κάτω από 20 εκατοστά, βάρος όχι μεγαλύτερο από 40 γραμμάρια και άνοιγμα φτερών μέχρι και 26 εκατοστά είναι λίγο μεγαλύτερη από σπουργίτι. Το γρήγορο, ίσιο και χαμηλό πέταγμά της πάνω από το νερό, δίνει την εντύπωση γαλάζιου βέλους που σχίζει τον αέρα! Καθώς πετά με μεγάλη ταχύτητα, εντυπωσιάζεται κανείς από τα χρώματά του, παρομοιάζοντάς την με ένα μικρό, αεικίνητο, ιπτάμενο ουράνιο τόξο!
Η Αλκυόνη δεν εγκαταλείπει ποτέ το ταίρι της. Με τη συζυγική πίστη των Αλκυόνων ασχολήθηκε ο Πλούταρχος που αφηγείται ότι, αν ο σύζυγος της Αλκυόνης γεράσει και δεν μπορεί να πετάξει, τότε η θηλυκή Αλκυόνη τον παίρνει στους ώμους της και τον φέρνει πάντοτε μαζί της, τον ταΐζει και τον περιποιείται ως το θάνατο.

 

Ο παγωμένος Ιανουάριος είναι ο μήνας που είναι περισσότερο συνδεδεμένος σύμφωνα με τη μυθολογία με αυτό το πουλί.

 

Όλοι ξέρουμε τις «Αλκυονίδες ημέρες», που εμφανίζονται κάθε χρόνο στη μέση του χειμώνα. Είναι μερικές ηλιόλουστες μέρες, χωρίς σύννεφα και ανέμους στο χρονικό διάστημα από τις 15 Δεκεμβρίου ως τις 15 Φεβρουαρίου. Η ονομασία τους είναι αρχαία ελληνική και προέρχεται από τον Αριστοτέλη, ο οποίος χαρακτήριζε τις μέρες αυτές ως ημέρες «ευδίας» (καλοκαιρία). Τις ημέρες αυτές επικρατεί ηλιοφάνεια, αρκετή ζέστη και σχετική άπνοια και μέσα στη καρδιά του χειμώνα απολαμβάνουμε μερικές ημέρες καλοκαιρίας, κατά τη διάρκεια των οποίων η ελάχιστη θερμοκρασία δεν κατεβαίνει κάτω από τους 4 βαθμούς και η μέγιστη δεν υπερβαίνει τους 14 βαθμούς Κελσίου. Το καιρικό αυτό φαινόμενο παρατηρείται στην Ελλάδα και στην Ανατολική Μεσόγειο.

 

Οι αρχαίοι μας πρόγονοι, που όλα τα εξηγούσαν με μύθους, είχαν πλάσει και γι’ αυτό το αξιοπρόσεκτο φαινόμενο ένα μύθο, το μύθο της Αλκυόνης.

 

Η Αλκυόνη, κόρη του Αίολου και της Αιγιάλης, παντρεύτηκε τον γιο του Εωσφόρου Κήυκα. Η αγάπη που ένιωθε ο ένας για τον άλλον τους οδήγησε να συγκρίνουν τους εαυτούς τους με το αρχέτυπο θεϊκό ζευγάρι, τον Δία και την Ήρα και να ονομάζονται με τα ονόματα εκείνων (ύβρις), όχι τα δικά τους. Οι θεοί τους τιμώρησαν, μεταμόρφωσαν την Αλκυόνη στο ομώνυμο ψαροφάγο θαλασσοπούλι και τον Κήυκα σε πουλί που ορμά στη θάλασσα για να αρπάξει τη λεία του, ίσως γλάρο.

 

Η μεταμόρφωση του Κήυκα και της Αλκυόνης. Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο

 

 

Επειδή όμως η Αλκυόνη έφτιαχνε τη φωλιά της κοντά στην ακτή και τα κύματα την κατέστρεφαν, ο Δίας τη λυπήθηκε και διέταξε τους ανέμους να σταματήσουν για δεκατέσσερις μέρες, επτά πριν το χειμερινό ηλιοστάσιο και επτά μετά. Στη διάρκεια αυτών των ημερών, η Αλκυόνη επωάζει τα αυγά της. Αυτές οι χωρίς κακοκαιρία μέρες ονομάστηκαν Αλκυονίδες.

 

Όλα αυτά βέβαια στη μυθολογία, γιατί η Αλκυόνη γεννά τα αυγά της, κανονικά, όπως τα περισσότερα πουλιά, την άνοιξη.

 

Ο Οβίδιος παραλλάσσει κατά πολύ την ιστορία αποδίδοντας την αιτία της μεταμόρφωσης των δύο ηρώων στον οίκτο των θεών. Διηγείται, λοιπόν, ότι ο Κήυκας αποφάσισε να ταξιδέψει, για να ζητήσει χρησμό από το μαντείο του Απόλλωνα στην Κλάρο. Κλάρος είναι το όνομα της περιοχής και η τοποθεσία ενός ιερού μαντείου του αρχαίου Έλληνα θεού Απόλλωνα, κοντά στην Κολοφώνα της Ιωνίας, της Μικράς Ασίας (σημερινή Τουρκία) Ιδρύθηκε από τη Μαντώ, κόρη του Τειρεσία.

 

Τα παρακάλια της Αλκυόνης για τον κίνδυνο από τους ανέμους -τους ήξερε καλά από τα παιδικά της χρόνια σαν κόρη του Αιόλου που ήταν- δεν σταμάτησαν τον Κήυκα. Όμως θαλασσοταραχή στο Αιγαίο τσάκισε το πλοίο και ο ίδιος πνίγηκε. Το σώμα του ξεβράστηκε στην ακτή, όπου το βρήκε η Αλκυόνη. Ο θρήνος της προκάλεσε τη συμπόνια των θεών που τους μεταμόρφωσαν σε πουλιά.

 

Το ναυάγιο του Κήυκα. Γκραβούρα από έκδοση των Μεταμορφώσεων του Οβίδιου, Salomon, Bernard, Lyon, 1557. Bibliothèque nationale de France

 

 

Ο Ηγήσανδρος (Σούιδα, λ. «ἀλκυονίδες ἡμέραι») θεωρεί τις Αλκυονίδες, κόρες του Γίγαντα Αλκυόνα. Υπάρχουν διάφορες παραδόσεις για τον αριθμό τους· ήταν δεκατέσσερις, επτά, εννιά… και παραδίδει τα εξής ονόματα: Φωσθονία, Άνθη, Μεθώνη, Αλκίππα, Παλλήνη, Δριμώ, Αστερίη. Όταν ο Ηρακλής σκότωσε τον πατέρα τους στη διάρκεια της Γιγαντομαχίας εκείνες από τη λύπη τους έπεσαν στη θάλασσα από το ακρωτήριο Καναστραίο της Παλλήνης. Η Αμφιτρίτη τις λυπήθηκε και τις μεταμόρφωσε σε πουλιά που από τον πατέρα τους ονομάστηκαν αλκυόνες. «Αἱ δέ νήνεμοι καὶ γαλήνην ἔχουσαι ἡμέραι ἀλκυνονίδες καλοῦνται».

 

Η ωραία και ποιητική ερμηνεία, που δόθηκε από τον πανάρχαιο ελληνικό μύθο για την καλοκαιρινή παρεμβολή μέσα στην καρδιά του χειμώνα, δεν έχει βέβαια καμιά σχέση με τη σημερινή επιστημονική εξήγηση αυτού του φαινομένου.

 

Ο μύθος μιλάει για την απέραντη συζυγική αγάπη και την τρυφερή στοργή της γυναίκας, ενώ η μετεωρολογική υπηρεσία μιλάει για εξίσωση των βαρομετρικών πιέσεων μεταξύ της νοτίου και βορείου Ευρώπης.

 

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν παρατηρήσει τις λίγες μέρες καλοκαιρίας που παρουσιάζονται το χειμώνα. Δεν είχαν όμως επιστημονικά μέσα και δεν ήταν σε θέση να ερμηνεύσουν τα παράξενα φυσικά φαινόμενα, που παρατηρούσαν γύρω τους. Κατά καιρούς πολλοί προσπάθησαν να ερμηνεύσουν αυτό το φαινόμενο εκφράζοντας ο καθένας την άποψή του.

 

Ο Αριστοτέλης στο σύγγραμμά του «Περί ζώων ιστορίαι» γραμμένο περί το 350 π.χ. αναφέρει ότι οι ημέρες αυτές εμφανίζονται εφτά ημέρες πριν και εφτά ημέρες μετά τη χειμερινή τροπή, αλλά τονίζει ότι στον ελληνικό χώρο δεν παρατηρούνται πάντα αλκυονίδες ημέρες .

 

Ο Λουκιανός γράφει, πως τις ημέρες που γεννά η Αλκυόνη τα αυγά της, ο ουρανός δεν έχει σύννεφα, η θάλασσα δεν έχει κύματα και το πέλαγος είναι τόσο ήρεμο, που μοιάζει με καθρέφτη.

 

Ο Αιλιανός στο έργο του «Περί ζώων ιδιότητες» μας πληροφορεί ότι, όταν η Αλκυόνη κλωσάει τα αυγά της γαληνεύουν τα πελάγη και σταματούν οι άνεμοι στη μέση του χειμώνα.

 

Η μετεωρολογία εξηγεί την καλοκαιρία των αλκυονίδων ημερών από το γεγονός ότι στην ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Ευρώπης, από το ύψος της δυτικής Ρωσίας/Λευκορρωσίας/Ουκρανίας προς βορράν, μέχρι την ανατολική Μεσόγειο προς νότο,το χρονικό διάστημα μεταξύ 20 Δεκεμβρίου και 10 Φεβρουαρίου, παρατηρείται συχνά μια πολύ εξασθενημένη βαροβαθμίδα, με άλλα λόγια εμφανίζει ολόκληρη η παραπάνω περιοχή μια παρόμοια βαρομετρική πίεση (εξίσωση πίεσης) , που «παγιδεύει» θερμές μάζες της ατμόσφαιρας στο ίδιο σημείο για πολλές ημέρες, με αποτέλεσμα να μη δημιουργούνται άνεμοι και ο καιρός να είναι λίγο ή καθόλου ψυχρός, αλλά και ηλιόλουστος, λόγω του αντικυκλώνα που δημιουργείται.Αυτό όμως δεν σημαίνει πως κάθε χρόνο υπάρχουν Aλκυονίδες ημέρες. Υπάρχουν και έτη που έλειψαν τελείως, όπως το 1947, αλλά και οι ημερομηνίες έναρξης και λήξης και διάρκεια αυτών δεν είναι σταθερές. Συνηθέστερα όμως καλύπτουν σχεδόν το δεύτερο ήμισυ του Ιανουαρίου.

 

Ο αστέρας Αλκυόνη είναι το μεγαλύτερο αστέρι των Πλειάδων, που μαζί με τις Υάδες (αστέρια της βροχής) σχηματίζουν τον αστερισμό του Ταύρου. Οι Πλειάδες είναι ένα από τα πιο όμορφα ανοιχτά αστρικά σμήνη, στις οποίες ο λαός μας έχει δώσει το όνομα Πούλια.  Είναι ένα κοντινό σε μας κι αρκετά χαλαρό ανοικτό σμήνος, Οι Πλειάδες απέχουν από τη Γη περίπου 400 έτη φωτός και, σύμφωνα με τους επιστήμονες, το σμήνος δημιουργήθηκε πριν από περίπου 100 εκ. έτη. Τα άστρα του σμήνους περιβάλλονται από διάχυτη κοσμική ύλη που αποκαλείται «νεφέλωμα των Πλειάδων». Είναι επίσης γνωστές ως οι Επτά Αδελφές, αν και οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να δουν με γυμνό μάτι μόνο έξι αστέρια, που όλα τους είναι χρώματος ανοιχτού μπλε-λευκού: Αλκυόνη, Άτλας, Ηλέκτρα, Μαία, Μερόπη,  Ταϋγέτη και Πλειώνη.

 

 

Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη εκδοχή του μύθου της Αλκυόνης, η Αλκυόνη ήταν κόρη του Άτλαντα και της Πλειόνης (ή κατ΄άλλους της Αίθρας). Βάσει αυτής της εκδοχής, η Αλκυόνη (νύμφη), είχε άλλες έξι αδελφές οι γνωστές Επτά Αδελφές (ή οι ‘Επτά θρηνούσες Αδελφές’, αγγλ. ‘WeepingSisters’).Οι Επτά Αδελφές αποκαλούνταν θρηνούσες επειδή θρηνούσαν τα βασανιστήρια του πατέρα τους (Άτλας), ο οποίος είχε τιμωρηθεί να σηκώνει στις πλάτες του τη Γη. Γεννήθηκαν στο όρος Κυλλήνη και θεωρούνταν θεότητες του βουνού.

 

1. Η Μαία, η πρώτη και ομορφότερη, μητέρα του Ερμή
2. Η Ταϋγέτη, μητέρα του πρώτου βασιλιά της Σπάρτης Λακεδαίμονα
3. Η Ηλέκτρα, μητέρα του Δάρδανου, γενάρχη των Τρώων και του Ημαθίωνα, βασιλιά της Σαμοθράκης
4. Η Στερόπη, σύζυγος του ήρωα Οινόμαου
5. Η Κελαινώ, μητέρα του ήρωα Λύκου
6. Η Αλκυόνη, που μεταμορφώθηκε σε πουλί από το Δία, και
7. Η Μερόπη, σύζυγος του Σίσυφου και μητέρα του Γλαύκου

 

Ο καταστερισμός των Πλειάδων

 

Η Αλκυόνη μεσουρανεί τις εσπερινές ώρες του Ιανουαρίου και επισημαίνει έτσι τις περιοχές που βρίσκονται αυτή την εποχή στο υψηλότερο σημείο του ουρανού.

 

Συναντάμε και αλλού το επίθετο Αλκυονίς: Κατά τα Μυκηναϊκά χρόνια, Αλκυονίδα θάλασσα ονομαζόταν η βόρεια λωρίδα του Κορινθιακού κόλπου που λεγόταν και Κρισσαίος κόλπος.Αλκυονίδες σήμερα καλούνται και οι νήσοι, που αποτελούν ένα νησιωτικό σύμπλεγμα στο ανατολικό τμήμα του Κορινθιακού κόλπου, στον κόλπο της Δομβραίνης.

 

Το νησιωτικό αυτό σύμπλεγμα αποτελείται από μια συστάδα τεσσάρων νησιών: τη Ζωοδόχο Πηγή (νησίδα), το Δασκαλειό (Αλκυονίδων), το Γλαρονήσι (Αλκυονίδων) και το Πρασονήσι (Αλκυονίδων).Πρόκειται για τέσσερις κορυφές υφαλονήσου που εδράζεται σε βάθος περίπου 190 μέτρων και που φέρεται ότι αναδύθηκαν λόγω γεωλογικών διεργασιών. Εξ αυτού συμπεραίνεται ότι αυτές αποτελούν το επίκεντρο σεισμών που εκδηλώνονται στη περιοχή.

 

Αλκυονία λέγεται η μικρή λίμνη που σχηματίζεται γύρω από την πηγή της Λέρνης, η οποία έχει απροσδιόριστο βάθος στον κεντρικό πυθμένα.

 

Μετεωρολογικό φαινόμενο ή προϊόν μυθολογίας, όπως και να έχει οι αλκυονίδες μέρες μας προσφέρουν μέχρι και δύο ολόκληρες εβδομάδες ηλιοφάνειας και καλοκαιρίας μέσα στον χειμώνα.
“και στης ζωής τους πιο βαρείς χειμώνες αλκυονίδες μέρες καρτερούν”

 

Αυτό το ωραίο δίστιχο είχε γράψει ο ποιητής Γ. Δροσίνης, θέλοντας να τονίσει ότι και μέσα στις πιο δύσκολες εποχές που περνάει κανείς, μπορεί να ελπίζει ότι θα έλθουν καλύτερες ημέρες.

 

Μαρία Βασιλείου
Βιολόγος-Ωκεανογράφος

 

 

 

     
NO COMMENTS

POST A COMMENT

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

error: Περιεχόμενο που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα.